1918 թվականի մայիսի 28-ը իրական ազգային տոն է։
Այդ օրը հայ ժողովուրդը, միավորված, Սարդարապատում վճռական պարտության մատնեց թուրքական կանոնավոր բանակին՝ ոչնչացնելով նրա ռազմական հզորությունը։ Պարտությունը այնքան ծանր էր, որ թուրքերը ստիպված էին փախչել մարտադաշտից՝ ձախողելով իրենց ոչնչացման և տարածքային յուրացման նպատակները։
Այդ պահից գեներալներ Անդրանիկը և Գարեգին Նժդեհը փորձում էին ազատագրել թուրքերի կողմից բռնազավթված հայրենիքը, սակայն նրանց ջանքերը խոչընդոտվեցին հայկական ղեկավարության կողմից, որը բավարարվում էր միայն 11,000 կմ² տարածքով, որը թուրքերը զիջել էին պարտությունից հետո՝ 1918 թ. հունիսի 4-ի Բաթումի պայմանագրով։
Մեր երկու մեծ ղեկավարներից ոչ մեկը չընդունեց նման իրավիճակը։ Նրանց քաջության և հայրենասիրության շնորհիվ նրանք ազատագրեցին ավելի քան 30,000 կմ² տարածք՝ պայքարելով թուրքական ուժերի դեմ և հաղթելով նրանց։
Իր հազարամյա պատմությամբ ձևավորված ոգով հայերը պայքարեցին և հաղթեցին թուրքերին ամենուր։ Արևելյան Հայաստանում՝ Սարդարապատի հաղթանակից հետո, սկսվեց Երևանի և շրջակա տարածքների կառավարումը, իսկ Սյունիքը, Արցախը, Նախիջևանը, Ջավախքը, Կարսը և Արդահանը և այլ նահանգներ ընդգրկվեցին հայկական վերահսկողության տակ։
Նույն կերպ Արևմտյան Հայաստանում ցեղասպանությունից փրկվածները ձևավորեցին հայկական լեգեոնը՝ Ֆրանսիայի արտասահմանյան լեգեոնի կազմում, որը հաղթեց թուրքերին Արևայում (Արարայի) հայտնի ճակատամարտում և այլ մարտերում Սիրիայում և Պաղեստինում՝ ներառյալ Կիլիկիայի ազատագրումը։
Ռազմական հաղթանակներից հետո սկսվեց դիվանագիտական գերակայության փուլը, որի համար հայ ժողովուրդը պատրաստվել էր դեռ 1912 թվականից, երբ Կաթողիկոս Գևորգ Ե-ն Բոգոս Նուբարին ուղարկեց Փարիզ՝ արևմտյան մեծ տերությունների արտաքին գործերի նախարարների առջև Արևմտյան Հայաստանի հարցը ներկայացնելու համար։
(Լուսանկարում՝ Բոգոս Նուբարն ու Ավետիս Ահարոնյանը Փարիզում, 1920 թ.)
Այս միասնության, քաջության, հայրենասիրության և դիվանագիտական աշխատանքի շնորհիվ մեր նախնիները հասան 1920 թվականին Հայաստանի պետության միջազգային ճանաչմանը։ Դա հանգեցրեց Սևրի պայմանագրի ստորագրմանը և ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի միջազգային արբիտրաժի ընդունմանը, որը սահմանում էր մեր հին պետության արևմտյան սահմանները՝ մի պետություն, որը միջազգային ճանաչում ստացավ և գործում է մինչև այսօր։
Միևնույն ժամանակ մեր տարածքները բռնազավթվեցին և սովետականացվեցին։ Արևմտյան մեզից երես թեքած արևմտյան տերությունները չկատարեցին իրենց պարտավորությունները, և թուրքերը շարունակեցին ոչնչացումները։
1990 թվականին սկսվեց խորհրդային վերահսկողության թուլացումը, սակայն հայկական խորհրդային ղեկավարությունը արդեն ավելի սովետական էր, քան հայկական՝ 70 տարվա գաղափարական ազդեցությունից հետո։
1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ին այդ ղեկավարությունը, որը մինչ օրս բաժանված է իշխանության և ընդդիմության, վերածվեց եսասիրական և ապականված էլիտայի։ Ժողովրդի մեջքի հետևում նրանք որոշեցին առանձնացնել 29,743 կմ² տարածք՝ 1920 թվականի ճանաչված հայկական պետությունից և հռչակեցին այս փոքր պետության անկախությունը։
Այսպիսով՝ մեր բոլոր արևմտահայկական նահանգները, ինչպես նաև Կարսը, Արդահանը, Ջավախքը, Նախիջևանը և Արցախը մնացին անտեսված։ Արևմտյան Հայաստանի վեց վիլայեթները մնացին Թուրքիայի վերահսկողության տակ։ Ջավախքը հայտարարվեց Վրաստանի տարածք, Նախիջևանը հանձնվեց Ադրբեջանին, որը նաև իրականացրեց էթնիկ զտումներ խորհրդային շրջանում, իսկ Արցախում փորձեց նույնը։
Արցախը ենթարկվեց հարձակման Ադրբեջանի կողմից, և նրա բնակչությունը ստիպված եղավ պայքարել գոյատևման համար։
Մեր ծննդից ի վեր մենք եղել ենք 1920 թվականի Հայաստանի պետության քաղաքացիներ, սակայն 1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ին իրականացվեց մի ծրագիր, որի նպատակն էր դադարեցնել մեր հայ լինելը։
Մեզ ստիպեցին ընդունել, որ միակ Հայաստանը ներկայիս Հանրապետությունն է, իսկ իսկական հայերը միայն այնտեղ բնակվողներն են։ Պետություն, որը, իբր, չունի անցյալ և չունի որևէ տարածքային պահանջ։
2004 թվականին սկսվեց արձագանք այս իրավիճակին, երբ Շուշիում ստորագրվեց մանիֆեստ՝ ճանաչելով Արևմտյան Հայաստանի բնիկ ժողովրդին և պետությունը։
2011 թվականին ձևավորվեց Արևմտյան Հայաստանի կառավարությունը՝ որպես 1920 թվականի ճանաչված պետության իրավահաջորդ։
Այսօր, ոգեշնչված 1918 թվականի մայիսի 28-ի հաղթանակով, մենք պետք է արագորեն միանանք Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետությանը և վերականգնենք մեր պատմական իրավունքները՝ ազատագրելով բոլոր նահանգները։
Փառք մայիսի 28-ի հերոսներին և նախազգուշացում՝ ներկայիս Հայաստանի իշխանություններին և ընդդիմությանը․ դադարեցրեք ժողովրդին մոլորեցնելու գործընթացը, ճանաչեք իրական պատմությունը և վերադարձեք 1920 թվականին ճանաչված պետության գաղափարին։
Այսօր մենք բոլորս Արևմտյան Հայաստանի հայեր ենք։
Դոկտոր Գիլյերմո Ա. Կարամանյան
Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության դեսպան՝ Արգենտինայի Հանրապետությունում