1918 թուականի Մայիս 28-ը իրական ազգային տօնն է։
Այդ օրը հայ ժողովուրդը, միասնաբար, Սարդարապատի մէջ վճռական պարտութեան մատնեց թրքական կանոնաւոր բանակը՝ ջախջախելով անոր ռազմական հզօրութիւնը։ Պարտութիւնն այնքան ծանր էր, որ թուրքերը ստիպուած եղան փախուստ տալ մարտադաշտէն՝ ձախողեցնելով իրենց բնաջնջման եւ տարածքային նուաճման ծրագիրները։
Այդ պահէն սկսեալ զօրավարներ Անդրանիկն ու Գարեգին Նժդեհը փորձեցին ազատագրել թուրքերու կողմէ բռնագրաւուած հայրենիքը, սակայն անոնց ջանքերը խոչընդոտուեցան հայկական ղեկավարութեան կողմէ, որ կը բաւարարուէր միայն 11․000 քառակուսի քիլոմեթր տարածքով, զոր թուրքերը զիջած էին իրենց պարտութենէն ետք՝ 1918 թուականի Յունիս 4-ի Պաթումի պայմանագիրով։
Մեր այս երկու մեծ առաջնորդներէն ոչ մէկը ընդունեց այդ կացութիւնը։ Անոնց քաջութեան եւ հայրենասիրութեան շնորհիւ ազատագրուեցան 30․000-էն աւելի քառակուսի քիլոմեթր տարածքներ՝ թրքական ուժերուն դէմ մղուած յաջող պայքարներու միջոցով։
Իր հազարամեայ պատմութենէն կերտուած ոգիով հայ ժողովուրդը պայքարեցաւ եւ յաղթեց թուրքերուն բազմաթիւ ճակատներու վրայ։ Արեւելեան Հայաստանի մէջ, Սարդարապատի յաղթանակէն ետք, սկսաւ Երեւանի եւ շրջակայ տարածքներու կառավարումը, իսկ Սիւնիքը, Արցախը, Նախիջեւանը, Ջաւախքը, Կարսը, Արտահանը եւ այլ նահանգներ անցան հայկական վերահսկողութեան տակ։
Նոյնպէս, Արեւմտեան Հայաստանի ցեղասպանութենէն վերապրած հայերը կազմեցին Հայկական Լեգէոնը՝ Ֆրանսայի Օտարերկրեայ Լեգէոնին կազմին մէջ, որ յաղթանակներ արձանագրեց Արարայի յայտնի ճակատամարտին եւ Սուրիոյ ու Պաղեստինի այլ մարտերուն մէջ՝ ներառեալ Կիլիկիոյ ազատագրումը։
Ռազմական յաղթանակներէն ետք սկսաւ դիւանագիտական պայքարի շրջանը, որուն համար հայ ժողովուրդը նախապատրաստուած էր տակաւին 1912-էն, երբ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գէորգ Ե. Պօղոս Նուպարը ղրկեց Փարիզ՝ Արեւմտեան Հայաստանի հարցը արեւմտեան մեծ տէրութիւններու արտաքին գործոց նախարարներուն ներկայացնելու համար։
(Լուսանկարին մէջ՝ Պօղոս Նուպարն ու Աւետիս Ահարոնեանը, Փարիզ, 1920)
Այս միասնութեան, քաջութեան, հայրենասիրութեան եւ դիւանագիտական աշխատանքի շնորհիւ մեր նախնիները հասան 1920 թուականին Հայաստանի պետութեան միջազգային ճանաչման։ Ասիկա յանգեցուց Սեւրի դաշնագիրի ստորագրութեան եւ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու նախագահ Ուուտրօ Ուիլսընի միջազգային իրաւարար վճիռի ընդունման, որ սահմանեց մեր պատմական պետութեան արեւմտեան սահմանները՝ միջազգային ճանաչում ստացած պետութեան մը համար, որ, ըստ այս տեսակէտին, կը շարունակէ գոյութիւն ունենալ մինչեւ այսօր։
Միեւնոյն ժամանակ մեր տարածքները բռնագրաւուեցան եւ խորհրդայնացուեցան։ Արեւմտեան տէրութիւնները, որոնք երես դարձուցին մեզմէ, չկատարեցին իրենց պարտաւորութիւնները, իսկ թուրքերը շարունակեցին իրենց կործանարար քաղաքականութիւնը։
1990-ին սկսաւ խորհրդային վերահսկողութեան տկարացումը, սակայն հայկական խորհրդային ղեկավարութիւնը, եօթանասուն տարուան գաղափարախօսական ազդեցութենէն ետք, աւելի խորհրդային էր, քան հայկական։
1991 թուականի Սեպտեմբեր 21-ին այդ ղեկավարութիւնը, որ մինչեւ այսօր բաժնուած է իշխանութեան եւ ընդդիմութեան, վերածուեցաւ եսակեդրոն եւ ապականած վերնախաւի մը։ Ժողովուրդին թիկունքին ետեւ որոշուեցաւ առանձնացնել 29․743 քառակուսի քիլոմեթր տարածք՝ 1920-ին ճանչցուած հայկական պետութենէն, եւ հռչակուեցաւ այդ փոքր պետութեան անկախութիւնը։
Այսպիսով, Արեւմտեան Հայաստանի բոլոր նահանգները, ինչպէս նաեւ Կարսը, Արտահանը, Ջաւախքը, Նախիջեւանը եւ Արցախը մնացին անտեսուած։ Արեւմտեան Հայաստանի վեց ուիլայէթները շարունակեցին մնալ Թուրքիոյ վերահսկողութեան տակ։ Ջաւախքը հռչակուեցաւ Վրաստանի մաս, Նախիջեւանը յանձնուեցաւ Ազրպէյճանին, որ խորհրդային շրջանին եւս իրականացուց ազգագրական զտումներ, իսկ նոյն քաղաքականութիւնը փորձեց կիրարկել Արցախի մէջ։
Արցախը ենթարկուեցաւ Ազրպէյճանի յարձակումներուն, եւ անոր բնակչութիւնը ստիպուած եղաւ պայքարիլ իր գոյատեւման համար։
Մեր ծնունդէն ի վեր մենք եղած ենք 1920 թուականին ճանչցուած Հայաստանի պետութեան քաղաքացիները, սակայն 1991 թուականի Սեպտեմբեր 21-ին, ըստ այս տեսակէտին, իրականացուեցաւ ծրագիր մը, որուն նպատակն էր խզել այդ պետական շարունակականութիւնը։
Մեզի պարտադրուեցաւ ընդունիլ, թէ միակ Հայաստանը ներկայ Հանրապետութիւնն է, եւ թէ իսկական հայերը միայն այնտեղ բնակողներն են։ Պետութիւն մը, որ, իբրեւ թէ, չունի անցեալ եւ չունի տարածքային իրաւունքներ կամ պահանջներ։
2004-ին սկսաւ հակազդեցութիւնը, երբ Շուշիի մէջ ստորագրուեցաւ հռչակագիր մը, որ կը ճանչնար Արեւմտեան Հայաստանի բնիկ ժողովուրդն ու պետութիւնը։
2011-ին կազմաւորուեցաւ Արեւմտեան Հայաստանի կառավարութիւնը՝ իբրեւ 1920-ին միջազգային ճանաչում ստացած պետութեան իրաւայաջորդ։
Այսօր, ոգեշնչուած 1918 թուականի Մայիս 28-ի յաղթանակով, մենք պէտք է միանանք Արեւմտեան Հայաստանի Հանրապետութեան եւ վերականգնենք մեր պատմական իրաւունքները՝ ազատագրելով մեր նահանգները։
Փա՛ռք Մայիս 28-ի հերոսներուն եւ զգուշացում ներկայ Հայաստանի իշխանութիւններուն ու ընդդիմութեան․ դադրեցուցէ՛ք ժողովուրդը մոլորեցնելու գործընթացը, ճանչցէ՛ք իրական պատմութիւնը եւ վերադարձէ՛ք 1920-ին ճանչցուած պետութեան գաղափարին։
Այսօր մենք բոլորս Արեւմտեան Հայաստանի հայեր ենք։
Դոկտ. Կիլերմօ Ա. Քարամանեան
Արեւմտեան Հայաստանի Հանրապետութեան դեսպան՝ Արժանթինի Հանրապետութեան մէջ