Արևմտեան Հայաստանի Հանրապետութեան յարգելի նախագահ,
Արևմտեան Հայաստանի Հանրապետութեան Ազգային ժողովի յարգելի նախագահ,
Տիկնայք եւ պարոնայք կառավարութեան եւ խորհրդարանի անդամներ,
Սիրելի հայրենակիցներ,
Պատասխանատուութեան խոր զգացումով եւ մեր ժողովուրդին ծառայելու հպարտութեամբ է, որ այսօր կը ներկայանամ՝ ներկայացնելու այն գործունէութիւնը, զոր իրականացուցած եմ վերջին ամիսներուն ընթացքին՝ Արեւմտեան Հայաստանի Ազգային խորհուրդի անունով եւ որպէս կառավարութեան անդամ։
Այն ժամանակահատուածը, զոր կ՚ընդգրկենք՝ 2025 տարուան վերջէն մինչեւ 2026 թուականի յունիս, յագեցած, պահանջկոտ եւ կարեւոր իրադարձութիւններով լի շրջան մը եղաւ։ Այդ ընթացքին ամրապնդուեցան մեր հաստատութենական կառոյցները, միջազգային դիւանագիտական հարթակներու վրայ աւելի լսելի դարձաւ մեր ձայնը, իսկ յատկապէս Ֆրանսայի տարածքին՝ մասնաւորաբար Լիոն քաղաքին մէջ, աւելի տեսանելի դարձաւ մեր ներկայութիւնը։ Լիոնը քաղաք մըն է, որ իր մէջ կը կրէ մեր հաւաքական յիշողութեան կարեւոր բաժինը։
Իմ ելոյթը պիտի կառուցեմ երեք հիմնական առանցքներու շուրջ՝ մեր խորհրդարանական եւ հաստատութենական աշխատանքը, մեր յիշողութեան պահպանման եւ դիւանագիտական գործունէութիւնը՝ որպէս բարձրակէտ ունենալով 2026 թուականի Ապրիլ 24-ի Հայոց ցեղասպանութեան յիշատակի ձեռնարկները, եւ վերջապէս՝ մեր իրաւական գործունէութիւնն ու հայ ժողովուրդի իրաւունքներու ճանաչման ուղղութեամբ իրականացուող պաշտպանութիւնը։
I. Խորհրդարանական եւ հաստատութենական աշխատանքները
2026 թուականի Յունուար 28-ին առցանց ձեւաչափով կայացաւ Արեւմտեան Հայաստանի Հանրապետութեան Ազգային ժողովի երրորդ նստաշրջանը։ Ասիկա մեր հաւաքական լրջութեան եւ օրինական հաստատութիւններու կենսունակութիւնը պահպանելու վճռակամութեան վկայութիւնն էր՝ նոյնիսկ հեռաւորութեան եւ աքսորի պայմաններուն մէջ։
Այդ նստաշրջանին ընթացքին ներկայացուցի Լիոնի քաղաքապետին ուղղուած մեր նամակը, որ կը վերաբերէր Հայկական լեգէոնի յիշատակին նուիրուած յուշարձանի կառուցման ծրագրին։ Այդ լեգէոնը, որ կազմաւորուած էր 1916 թուականի ֆրանս-հայկական համաձայնագրի հիման վրայ, միաւորած էր հայ կամաւորներ, որոնք Ֆրանսայի դրօշին ներքեւ կռուած էին Օսմանեան կայսրութեան դէմ։ Այդ մարդիկ իրենց արիւնը թափած են յանուն ազատութեան։ Լիոնը պարտաւոր է պահպանել անոնց յիշատակը։ Մենք այդ պարտքը ունինք անոնց ժառանգներուն եւ պատմութեան հանդէպ։
«Մենք լաւութիւն չենք խնդրեր։ Մենք կը պահանջենք, որ Ֆրանսան յարգէ իր իսկ պարտաւորութիւնները անոնց հանդէպ, որոնք կռուած են իր անունով»։
Այս նախաձեռնութիւնը մեկուսացած քայլ մը չէ։ Ան Արեւմտեան Հայաստանի Ազգային խորհուրդի աւելի լայն ջանքերուն մէկ մասն է՝ հայկական յիշողութիւնը ֆրանսական հանրային տարածքին մէջ ամրագրելու համար՝ ոչ թէ որպէս բազմաթիւ համայնքային յիշողութիւններէն մէկը, այլ որպէս յիշողութիւն, որ ինքնին կը պատկանի Ֆրանսայի պատմութեան։
Խորհրդարանական նիստերու շարունակականութիւնն ու կանոնաւոր կազմակերպումը ինքնին յաղթանակ մըն են՝ ժողովուրդի յաղթանակը, որ կը մերժէ ընդունիլ, թէ իր նախնեաց հողերու բռնագրաւումը պէտք է յանգեցնէ իր պետական հաստատութիւններու վերացմանը։ Մենք օրէնքներ կը մշակենք, կը քննարկենք, որոշումներ կ՚ընդունինք, որովհետեւ կը գոյատեւենք որպէս պետութիւն, եւ ոչ ոք կրնայ ջնջել այդ իրաւական իրականութիւնը։
Այս կանոնաւոր նիստերը կը վկայեն մեր կառոյցներու կենսունակութեան մասին։ Անոնք հնարաւորութիւն կու տան համակարգելու մեր գործունէութիւնը, յստակ լիազօրութիւններ տալու մեր ներկայացուցիչներուն եւ կենդանի պահելու ազգային վերակազմաւորման գաղափարը։
Մենք նաեւ նշեցինք Արեւմտեան Հայաստանի խորհրդարանի տարեդարձը, եւ ես յիշեցուցի, որ Արեւմտեան Հայաստանի հաստատութիւններն են հայ ազգի հաւաքական գոյութեան պահպանման երաշխաւորները։
II. Յանձնառութիւն յիշողութեան պահպանման՝ 2026 թուականի Ապրիլ 24
2026 թուականի Ապրիլ 24-ը յաւերժ պիտի մնայ մեր հաւաքական յիշողութեան մէջ։ Մենք դարձեալ համախմբեցինք մեր համայնքը, ընտրուած պաշտօնատարները, դաշնակիցներն ու բարեկամները՝ միասին յարգելու այն ոճրագործութեան զոհերու յիշատակը, որ մինչեւ այսօր կը շարունակէ ժխտուիլ իր հեղինակներուն կողմէ։
Լիոնի մէջ, ինչպէս նաեւ Ֆրանսայի եւ աշխարհի բազմաթիւ այլ քաղաքներու մէջ, Արեւմտեան Հայաստանի Ազգային խորհուրդը կազմակերպեց եւ իրականացուց յիշատակի ձեռնարկներ։
Անթուան Փոնսէի հրապարակը՝ զոհերու յիշատակին նուիրուած յուշարձանին առջեւ, մեզի համար դարձած է ամէնամեայ հաւաքատեղի, ցաւի եւ արժանապատուութեան խորհրդանիշ։ Ամէն տարի մենք կը վերադառնանք հոն։ Ամէն տարի կը կրկնենք նոյն ճշմարտութիւնը՝ Հայոց ցեղասպանութիւնը եղած է։ Ան աւարտած չէ։ Ան կը շարունակուի այլ ձեւերով՝ ժխտման, պարտադրեալ ձուլման եւ մեր հողերու բռնագրաւման միջոցով։
Հայոց ցեղասպանութեան յիշատակի ձեռնարկները նաեւ առիթ հանդիսացան շեշտելու, որ հայկական հարցը նախ եւ առաջ տարածքային հարց մըն է։ Մարդկային իրաւունքներու իրական հարցը տարածքային հարցն է։ Մեր ժողովուրդը բնիկ ժողովուրդ է։ Ան անքակտելիօրէն եւ անդառնալիօրէն կապուած է իր նախնեաց հողերուն, որոնք կը տարածուին Սեւ ծովէն մինչեւ Միջերկրական եւ Կասպից ծովեր։ Այդ հողերուն վրայ են մեր նախնիները ապրած աւելի քան ութ հազար տարի։ Եւ այդ հողերն են, ուր մենք կոչուած ենք վերադառնալու։
Այդ պատճառով.
«Ես երբեք չեմ խօսիր սփիւռքի մասին։ Իրենց հողերէն դուրս գտնուող հայերը իրենց կամքով չեն սփռուած աշխարհով մէկ. անոնք աքսորուած, տեղահանուած, արմատախիլ եղած ժողովուրդ մըն են, որ, սակայն, չէ մոռցած»։
Այս տարբերութիւնը պարզապէս բառերու հարց չէ։ Ան ունի քաղաքական, իրաւական եւ բարոյական նշանակութիւն։ Աքսորուած ժողովուրդը իրաւունքներ ունի։ Ան ունի վերադարձի իրաւունք, վերականգնման իրաւունք եւ ճշմարտութեան իրաւունք։ Մենք պիտի շարունակենք այս մասին խօսիլ բոլոր լեզուներով եւ բոլոր միջազգային հարթակներուն վրայ։
Նոյեմբեր 11-ը Լիոնի մէջ — ANACAS-ի կողքին
Կ՚ուզեմ նաեւ ընդգծել մեր մասնակցութիւնը Լիոնի մէջ կայացած Նոյեմբեր 11-ի յիշատակի արարողութիւններուն, որոնց ներկայ էր Հայ նախկին զինուորականներու եւ համակիրներու ազգային միութիւնը (ANACAS)։
Ֆրանսայի համար զոհուած բոլոր զինուորներու յիշատակին նուիրուած այս օրը մեզի համար առանձնայատուկ նշանակութիւն ունի, որովհետեւ կը յիշեցնէ, որ ցեղասպանութենէն փրկուած կամ անոնց ժառանգ բազմաթիւ հայեր ընտրած էին կռուիլ Ֆրանսայի դրօշին ներքեւ։
Ասիկա հաւատարմութեան արտայայտութիւն մըն էր՝ հաւատարմութիւն անոնց յիշատակին, հաւատարմութիւն անոնց, որոնք մինչեւ այսօր կը կրեն անոնց դրօշները, եւ հաւատարմութիւն այն անքակտելի կապին, որ կը միացնէ հայ ժողովուրդն ու Ֆրանսան։
III. Դիւանագիտութիւնը եւ միջազգային պաշտպանութիւնը
Յիշողութեան պահպանման մեր գործունէութեան զուգահեռ մենք շարունակեցինք աշխուժ դիւանագիտական աշխատանքը։
Արեւմտեան Հայաստանի Հանրապետութիւնը խորհրդանշական կառոյց մը չէ։ Ան 1920 թուականին Դաշնակից տէրութիւններու Գերագոյն խորհուրդին կողմէ միջազգային իրաւունքով ճանաչուած Հայաստանի շարունակական պետութիւնն է։
Մենք ունինք հաստատութիւններ, խորհրդարան եւ կառավարութիւն։ Եւ մենք կը գործադրենք մեր ինքնիշխանութիւնը այնտեղ, ուր կը գտնուի մեր ժողովուրդը։
Պետութիւններու եւ հիւպատոսական ներկայացուցչութիւններու հետ մեր շփումները, հայկական կազմակերպութիւններու հետ մեր յարաբերութիւնները, տեղական ընտրուած պաշտօնատարներու հետ տարուող աշխատանքը՝ բոլորը նոյն ռազմավարութեան մաս կը կազմեն․ հասնիլ մեր գոյութեան ճանաչման, լսելի դարձնել մեր ձայնը եւ առաջ մղել մեր իրաւունքները բոլոր ուղղութիւններով։
«Չկայ փոքր կամ մեծ Հայաստան։ Կայ միջազգային իրաւունքով ճանաչուած Հայաստան, որուն շարունակական պետութիւնն է Արեւմտեան Հայաստանը, եւ կայ անկախութեան միայն մէկ օր՝ Յունուար 19-ը»։
Այս սկզբունքային դիրքորոշումը պաշտպանած եմ եւ պիտի շարունակեմ պաշտպանել անխոնջ կերպով։ Ան գաղափարախօսական դիրքորոշում մը չէ․ հիմնուած է պայմանագիրներու, միջազգային իրաւունքի եւ պատմութեան վրայ։ Եւ ճիշդ այս հիմքերուն վրայ է, որ մենք՝ նիստ առ նիստ, նախաձեռնութիւն առ նախաձեռնութիւն, կը կառուցենք ազգային վերակազմաւորման հիմքերը։
IV. Իրաւական գործունէութիւնը
Վերջին ամիսներուն ընթացքին մեր իրաւական գործունէութիւնը շարունակուած է բազմաթիւ ուղղութիւններով։
Նախ եւ առաջ՝ Արեւմտեան Հայաստանի կողմէ Մարդկային իրաւունքներու եւրոպական դատարան ներկայացուած իրաւական գործընթացները, ինչպէս նաեւ այն փաստաթուղթերը, որոնք փոխանցած ենք ՄԱԿ-ի Բնիկ ժողովուրդներու յանձնաժողովին, մեր միջազգային ռազմավարութեան կարեւորագոյն ուղղութիւններէն են։
Այդ ծիրին մէջ մենք կը պաշտպանենք Արեւմտեան Հայաստանի հայերուն՝ որպէս միջազգային իրաւունքի իմաստով բնիկ ժողովուրդի կարգավիճակը՝ անկէ բխող բոլոր իրաւական հետեւանքներով, ներառեալ հաւաքական իրաւունքները, վերադարձի իրաւունքը եւ հատուցման հարցերը։
Հատուցման ժամանակը հասած է։ Անպատժելիութեան ամբողջ դար մը չի կրնար անվերջ շարունակուիլ։ Բնիկ ժողովուրդներու դէմ գործուած յանցագործութիւնները, որոնց շարքին են նաեւ հայ ժողովուրդին դէմ կատարուած յանցագործութիւնները, պէտք է ճանաչուին, քննուին եւ հատուցուին։
Մենք այս պահանջը կը ներկայացնենք բոլոր այն ատեաններուն, որոնք պատրաստ են մեզ լսելու, եւ նոյնիսկ այն հարթակներուն, որոնք կը խուսափին այդ ընելէ։
V. Ազգային վերակազմաւորումը՝ ամէնօրեայ պայքար
Աւարտելէ առաջ կ՚ուզեմ քանի մը խօսք ըսել այն մասին, որ իմաստ կու տայ մեր ամբողջ գործունէութեան՝ ազգային վերակազմաւորման։
2004 թուականէն, երբ Շուշիի մէջ ստեղծուեցաւ Ազգային խորհուրդը, եւ 2011 թուականէն, երբ կազմաւորուեցաւ Արեւմտեան Հայաստանի կառավարութիւնը, մենք կը կառուցենք այն պետութեան հիմքերը, որ իրաւական առումով երբեք չէ դադրած գոյութիւն ունենալէ, նոյնիսկ եթէ փաստացիօրէն ենթարկուած է ճնշման։
Մենք ունինք խորհրդարան։ Մենք կանոնաւոր նիստեր կը գումարենք։ Մենք ունինք պատգամաւորներ, որոնցմէ ոմանք բարձր կը պահեն Արեւմտեան Հայաստանի դրօշը նոյն այն հողերուն վրայ, որոնք մենք կը ձգտինք ազատագրել։ Անոնք են մեր դիմադրութեան ամէնէն խոր իմաստը։
Այս դիմադրութիւնը միայն անցեալի հերոսներու յիշատակին համար չէ։ Ան ապագայ սերունդներուն համար է, որոնք պիտի ժառանգեն մեր հայրենիքը պաշտպանելու պատասխանատուութիւնը։
«Մեր պայքարի էութիւնը դիմադրութիւնն է։ Դիմադրութիւն մը, որ իր արտայայտութիւնը կը գտնէ Արեւմտեան Հայաստանի պետական վերակազմաւորման մէջ՝ իր ամբողջ հաստատութենական համակարգով»։
Եզրակացութիւն — Այն, ինչ կը կրենք եւ ինչ կը խոստանանք
Տիկնայք եւ պարոնայք, սիրելի հայրենակիցներ,
Վերջին ամիսները վերահաստատեցին, որ մեր ժողովուրդը, հակառակ աքսորին եւ դարաւոր ճնշումներուն, ոչինչ զիջած է։ Ո՛չ իր ինքնութիւնը, ո՛չ իր իրաւունքները, ո՛չ ալ իր յոյսը։
Մենք գումարած ենք խորհրդարանական նիստեր։ Մենք ոգեկոչած ենք մեր նահատակները։ Մենք միջազգային կառոյցներու առջեւ պաշտպանած ենք մեր իրաւունքները։ Մենք դիմած ենք քաղաքապետերու, ընտրուած պաշտօնատարներու եւ դիւանագէտներու։
Եւ մենք պիտի շարունակենք։
Որովհետեւ ազգը չի յանձնուիր։
Որովհետեւ բնիկ ժողովուրդը լռութեան մէջ չի անհետանար։
Որովհետեւ իրաւունքը ժամանակի ընթացքին չի մարիր. ան համբերատար է, ինչպէս մենք ենք համբերատար։
Կ՚ուզեմ շնորհակալութիւն յայտնել բոլոր անոնց, որոնք կը կրեն այս պայքարը՝ Հանրապետութեան նախագահին, Ազգային ժողովի նախագահին, խորհրդարանի, կառավարութեան եւ Ազգային խորհուրդի անդամներուն, դիւանագիտական մարմինի դեսպաններուն եւ հիւպատոսներուն, որոնք կը ներկայացնեն մեր Հանրապետութիւնը աշխարհի տարբեր երկիրներուն մէջ, եւ բոլոր հայրենակիցներուն, որոնք կենդանի կը պահեն մեր ինքնութեան կրակը։
Մեր ազգային վերակազմաւորումը ընթացքի մէջ է։ Ան կը շարունակէ առաջանալ։
Ոչ ոք եւ ոչինչ չի կրնար օտարել հայ ազգը իր հողերէն, իր իրաւունքներէն եւ իր ճակատագրէն։
Լիտիա Մարկոսեան
Արեւմտեան Հայաստանի Հանրապետութեան վարչապետ
Ժընեւ, 13 Յունիս 2026