Լիտիա Մարկոսեան

Արեւմտեան Հայաստանի կառավարութեան ղեկավար եւ Արեւմտեան Հայաստանի Հանրապետութեան արտաքին գործոց նախարար

24 Մայիս, 2025

Արեւմտեան Հայաստանի հաստատութիւնները՝ հայ ազգի հաւաքական գոյութեան պահապանները

Նախ եւ առաջ կ’ուզեմ շնորհաւորել Արեւմտեան Հայաստանի Խորհրդարանի 13-ամեակը եւ իմ շնորհաւորանքները յղել տիկին Յարութիւնեանին՝ Ազգային ժողովի նախագահին, ինչպէս նաեւ բոլոր պատգամաւորներուն։

Մեր Խորհրդարանի ստեղծումը մեր ազգին համար կարեւոր քայլ մըն էր, եւ ասիկա ճիշդ է իւրաքանչիւր հասարակութեան համար, որ կը փափաքի ապրիլ արդարութեան եւ ազատութեան մէջ։

Առաւել եւս՝ մեր նման պետութիւն մը, որուն տարածքը բռնագրաւուած է, իրաւականօրէն չի դադրիր գոյութիւն ունենալէ, եթէ պահպանուին երեք տարրեր՝ բնակչութիւն, ներկայացուցչութիւն եւ ինքնիշխան կամքի շարունակական արտայայտութիւն։

Այս իմաստով Արեւմտեան Հայաստանի Խորհրդարանը պարզապէս մարդոց հաւաք մը չէ, եւ հասկնալ, թէ ինչու ունինք Խորհրդարան, արդէն կը նշանակէ սկսիլ զայն պաշտպանել։

Ժամանակակից պատմութիւնը ցոյց կու տայ, որ պետութիւնը պարտադիր չէ, որ վերանայ տարածքի կորստով, ռազմական բռնագրաւումով կամ նոյնիսկ բնակչութեան զանգուածային ոչնչացմամբ։

Արեւմտեան Հայաստանի օրինակը խորապէս ցոյց կու տայ այս իրողութիւնը։

Այս առումով մեր հաստատութիւնները կը դառնան մեր ազգային գոյատեւման գլխաւոր միջոցը։

Մեր հաստատութիւնները կը կատարեն շարք մը կենսական գործառոյթներ․

• կը պահպանեն մեր պետութեան իրաւական եւ պատմական յիշողութիւնը,
• կը պահպանեն սփռուած ժողովուրդի քաղաքական ներկայացուցչութիւնը,
• սերունդներու միջեւ կը փոխանցեն օրինականութիւնը,
• կը ծառայեն որպէս միջազգային յարաբերութիւններու գործընկեր,
• կը կանխեն մեր ազգային պահանջներու ամբողջական ջնջումը։

Երբ ժողովուրդ մը կը տեղահանուի կամ մասամբ կ’ոչնչացուի, ինչպէս եղած է Արեւմտեան Հայաստանի հայերուն պարագային, հաստատութիւնները կը դառնան մշակութային եւ ինքնութեան դիմադրութեան կառոյցներ։

Առանց անոնց՝ ժողովուրդի ֆիզիքական ոչնչացումը կրնայ վերածուիլ պատմական անհետացման։

Յիշեցնենք, որ Հայերու ցեղասպանութիւնը ուղղուած չէր միայն անհատներու դէմ, այլ նաեւ այն կառոյցներուն դէմ, որոնք կ’ապահովէին հաւաքական շարունակականութիւնը՝ քաղաքական, կրօնական, կրթական եւ մշակութային վերնախաւերուն դէմ։

Դպրոցները, եկեղեցիներն ու վանքերը նոյնպէս զանգուածաբար աւերուեցան կամ բռնագրաւուեցան։

Հայկական ազգային վերակազմակերպման պատասխանը մեծապէս իրականացաւ Պօղոս Նուպարի ղեկավարած Ազգային պատուիրակութեան աշխատանքին շնորհիւ, որ առաջնորդեց 1920 թուականի հայկական պետութեան ճանաչման, որուն շարունակող պետութիւնն է Արեւմտեան Հայաստանը։

Ուստի հաստատութենական շարունակականութիւնը ունի նաեւ իրաւական հարթութիւն, որ հիմնուած է Ուուտրօ Ուիլսընի իրաւարար վճիռին վրայ։

Եւ ճիշդ այս իրաւական դաշտին մէջ է, որ կը գործէ Արեւմտեան Հայաստանը՝ միջազգային կառոյցներուն մէջ իր մասնակցութեամբ եւ Մարդկային իրաւանց եւրոպական դատարան ներկայացուած գործընթացներով, որոնք կ’ընդգրկեն ազգի ամբողջ իրաւական ծրարը։

Այսպիսով, մեր հաստատութիւնները պետական եւ հաւաքական շարունակականութեան հիմքն են։

Անոնք կը պահպանեն մեր յիշողութիւնը, կ’ապահովեն մեր ներկայացուցչութիւնը, կը փոխանցեն օրինականութիւնը եւ կը կանխեն պատմական ջնջումը։

Մեր հաստատութիւնները կ’արտօնեն մեր սփռուած ազգին պահպանել միասնական քաղաքական, պատմական, իրաւական եւ մշակութային գիտակցութիւն՝ հակառակ աքսորին եւ մասնատման։

Մեր հաստատութիւնները պարզապէս վարչական մարմիններ չեն։

Պատմական աղէտներու պայմաններուն մէջ անոնք կը դառնան հաւաքական գոյութեան իսկական պահապանները։

Շնորհակալութիւն։

Ա. Խորհրդարանը՝ ժողովրդավարութեան հենասիւն

Ժողովրդավարութիւնը բառացիօրէն կը նշանակէ «ժողովուրդի իշխանութիւն»։ Սակայն ժամանակակից պետութեան մէջ անկարելի է, որ բոլոր քաղաքացիները անմիջականօրէն մասնակցին իւրաքանչիւր քաղաքական որոշման։ Այդ պատճառով ժողովուրդը կ’ընտրէ ներկայացուցիչներ, որոնք կը խօսին իր անունով։

Խորհրդարանը այն հաստատութիւնն է, որ կը համախմբէ այդ ներկայացուցիչները։ Ան կը վերածէ հաւաքական կամքը օրէնքներու։ Առանց խորհրդարանի, իշխանութիւնը պիտի մնար մէկ անձի կամ փոքր խումբի մը ձեռքին, ինչ որ պատմականօրէն յաճախ յանգած է ինքնակալ կամ բռնատիրական վարչակարգերու։

Բ. Օրէնքներու  օրինականութիւնը

Օրէնքը արդար է միայն այն պարագային, երբ կը հաստատուի ժողովուրդի օրինական ներկայացուցիչներուն կողմէ։ Խորհրդարանը օրէնքներուն կու տայ քաղաքական եւ բարոյական հեղինակութիւն։ Ան կ’ապահովէ, որ կարեւոր որոշումները չընդունուին կամայական կերպով, այլ՝ քննարկման, բանավէճի եւ քուէարկութեան միջոցով։

Բ. Խորհրդարանը՝ մարդկային իրաւանց պաշտպան

Ա. Քաղաքացիները պաշտպանող օրէնքներու ընդունումը

Խորհրդարանի հիմնական առաքելութիւնը օրէնքներ ընդունիլն է։ Այդ օրէնքները կը վերաբերին հասարակական կեանքի բոլոր ոլորտներուն՝ աշխատանքի, ընտանիքի, առողջապահութեան, կրթութեան եւ արդարադատութեան։ Անոնց քննարկման եւ ընդունման միջոցով խորհրդարանը կը ձեւաւորէ այն շրջանակը, որուն մէջ քաղաքացիները կրնան ապրիլ ապահով եւ ազատ։

Բ. Բոլոր ձայներուն հարթակը

Խորհրդարանը պէտք է արտացոլէ մեր աքսորեալ բնակչութեան բազմազանութիւնը։ Ան պէտք է ըլլայ այն վայրը, ուր տարբեր կարծիքներ, փորձառութիւններ եւ ակնկալութիւններ կը գտնեն իրենց արտայայտութիւնը եւ կը մասնակցին հաւաքական որոշումներու կայացման։

Գ. Խորհրդարանը՝ գործադիր իշխանութեան հակակշիռ

Ա. Իշխանութիւններու բաժանման սկզբունքը

Իւրաքանչիւր ժողովրդավարական համակարգի մէջ իշխանութիւնը բաժնուած է երեք ճիւղերու՝ օրէնսդիր իշխանութիւն (խորհրդարան), գործադիր իշխանութիւն (կառավարութիւն) եւ դատական իշխանութիւն (դատարաններ)։ Այս բաժանումը, որ XVIII դարուն ձեւակերպած է Մոնթեսքիոն, անհրաժեշտ է իշխանութեան չարաշահումները կանխելու համար։

Եզրակացութիւն

Եզրափակելով՝ խորհրդարանի ստեղծումը պարզ վարչական ձեւականութիւն մը չէ։ Ան հիմնարար քաղաքական գործողութիւն մըն է, որ կը բնորոշէ պետութեան էութիւնը։

Տեսանք, թէ խորհրդարանը ինչպէս կ’ապահովէ ժողովրդավարութիւնը՝ ներկայացնելով ժողովուրդը, կը պաշտպանէ քաղաքացիներու իրաւունքները՝ արդար օրէնքներ ընդունելով, եւ կը հաւասարակշռէ իշխանութիւնը՝ վերահսկելով կառավարութիւնը։

Աշխարհի մը մէջ, ուր ժողովրդավարութիւնները երբեմն խոցելի եւ վտանգուած են, անհրաժեշտ է հասկնալ եւ պաշտպանել այդ հաստատութիւնները։ Ժողովուրդ մը, որ չի ճանչնար իր հաստատութիւնները, չի կրնար զանոնք իսկապէս պաշտպանել։

Ինչպէս ըսած է փիլիսոփայ Ալեքսիս տը Թոքվիլը․

«Ազատութեան գաղտնիքը մարդիկը լուսաւորելն է»։