15 Aralık 1921’de yazılan bir mektup, bugün Kilikya Ermenilerinin sürgünü ve Fransız mandası yıllarında Lübnan’daki kabul edilişlerinin ayrıntılarını ortaya koyan değerli bir tarihi tanıklık olarak kabul ediliyor.

Beyrut’tan Paris’e gönderilen mektup, Mesrop Vardapet Keshishian tarafından Zmmar’lı rahip Poghos Aris’e yazılmıştır. Belge, Ermeni mültecilerin Kilikya’yı terk ettikten sonra karşılaştıkları zorlukları ortaya koymaktadır.

Keshishian, başlangıçta ne Beyrut’un, ne Yafa’nın, ne de Kıbrıs’ın mültecileri kabul etmeye hazır olmadığını yazıyor. Ancak, yerel Fransız yetkililerinin müdahalesiyle, Adana yetimhanesinden yaklaşık 15 bin Ermeni ve çocuğun Lübnan’a transferi organize edilebildi. Fransız hükümeti onlara barınma ve iş sağlamakla yükümlüydü.

Mektup ayrıca, Ermeni yetimlerin barındırılmasına karar verilen Peytkhashpo manastırına da değiniyor ve bu amaçla manastırın ve bitişik arazilerin tahsis edildiğini belirtiyor. Bu adım, Ermeni mültecilerin kritik durumuna önemli bir çözüm olarak görüldü.

Yazar ayrıca, Ermenilerin yer değiştirmesinin siyasi önemini vurgulayarak, Lübnan’daki Hristiyan nüfusunun artışının ülkenin gelecekteki siyasi dengesini etkileyebileceğini belirtiyor.

Mektup ayrıca kilise ve eğitim girişimleri hakkında önemli bilgiler de içeriyor. Özellikle, mülteci topluluğunu desteklemek amacıyla kilise binalarında bir kız okulu kurulması planı ele alındı.

Tarihçilere göre, Mesrop Vardapet Keshishyan’ın mektubu sadece kişisel bir mektup değil, aynı zamanda Ermeni mültecilerin zorluklarını, kurtuluşlarına yönelik çabaları ve o yıllardaki Ermeni topluluk yapılarının rolünü ortaya koyan önemli bir tarihi belgedir.