1915 թուականի իրադարձութիւններու իրական մեխանիզմներուն ուսումնասիրութիւնը ցոյց կու տայ, թէ ինչո՛ւ պատմագիտական հիմնական շրջանակները կը մերժեն «քաղաքացիական պատերազմ» կամ «պատերազմական կորուստներ» բնորոշումները եւ կը գործածեն «ցեղասպանութիւն» ու «բնաջնջում» եզրոյթները։
Որոշ պատմաբաններու գնահատումով՝ զանգուածային տեղահանութիւններու սկսիլէն առաջ, Օսմանեան իշխանութիւնները համակարգուած կերպով զինաթափեցին եւ մեկուսացուցին հայկական բնակչութեան տղամարդիկը։
Սկզբնական շրջանին հայկական ծագումով տղամարդիկը, ինչպէս կայսրութեան միւս քաղաքացիները, զօրակոչուեցան օսմանեան բանակ։ Սակայն կարճ ժամանակ ետք անոնք զրկուեցան զէնքերէն, տեղափոխուեցան հարկադիր աշխատանքային գումարտակներ եւ շատ պարագաներու ենթարկուեցան զանգուածային սպանութիւններու կամ մահացու պայմաններու մէջ աշխատանքի։
Այսպիսով, հայկական բնակավայրերը մնացին առանց պաշտպանունակ տղամարդոց, իսկ բնակչութեան հիմնական մասը կազմեցին կիները, երեխաներն ու տարեցները։
Յետագայ «տեղահանութիւնները» փաստօրէն վերածուեցան մահուան երթերու։ Հայկական ընտանիքները ստիպուած էին հարիւրաւոր քիլոմեթրեր անցնիլ անապատային շրջաններով՝ առանց բաւարար սնունդի, ջուրի եւ պաշտպանութեան։ Ճամբուն վրայ բազմաթիւ քարաւաններ կ’ենթարկուէին յարձակումներու, կողոպուտի եւ կոտորածներու՝ զինուած խմբաւորումներու եւ տեղական աւազակախումբերու կողմէ։
Պատմաբաններու մեծ մասը կը նշէ, թէ «քաղաքացիական պատերազմ» եզրոյթը կ’ենթադրէ երկու զինուած կողմերու առկայութիւն։ Մինչդեռ անպաշտպան կիներու եւ երեխաներու բռնի տեղահանութիւնն ու զանգուածային մահերը չեն համապատասխաներ այդ բնորոշման։
Յատկանշական է, որ լեհ իրաւաբան Raphael Lemkin-ը, որ 1940-ականներուն ձեւակերպեց «ցեղասպանութիւն» եզրոյթը, իբրեւ օրինակ առանձնացուցած էր հայերու եւ հրեաներու զանգուածային ոչնչացումը։
Միջազգային բազմաթիւ պատմաբաններու եւ իրաւագէտներու կարծիքով՝ երբ պետութիւնը նպատակադրուած կերպով զինաթափէ որոշակի էթնիք խումբի ներկայացուցիչները, ոչնչացնէ տղամարդիկը եւ մահուան երթերու ղրկէ կիներն ու երեխաները, այդ գործընթացը դուրս կու գայ պատերազմական գործողութիւններու շրջանակէն եւ կը ստանայ ցեղասպանական բնոյթ։
Յօդուածին աւարտին հեղինակը կ’անդրադառնայ նաեւ պատմական յիշողութեան հանդէպ վերաբերմունքին․
«Անոնց, որոնք կը ծաղրեն Հայերու դէմ իրականացուած ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակը եւ անարգանքով կը վերաբերին հայկական սփիւռքի ցաւին, պէտք է յիշեցնել՝ այդ վերաբերմունքը չի փոխեր պատմութիւնը։ Անիկա միայն ցոյց կու տայ նոյն թշնամական մտածողութիւնը, որ մէկ դար առաջ մեր ժողովուրդը զրկեց իր հայրենիքէն»։
Սակայն այլ պատմաբաններ կը նշեն, թէ կարելի չէ ժխտել, որ 1891 թուականին համիտեան գունդերը կազմաւորելով՝ Աբտուլ Համիտ II ձեռնարկեց Արեւմտեան Հայաստանի բնիկ հայերու լիակատար ոչնչացման քաղաքականութեան։ 1894-1896 թուականներուն տարբեր դեսպաններու կողմէ դատապարտուած լայնածաւալ կոտորածները, ինչպէս նաեւ 1909 թուականի Ատանայի կոտորածները, բացայայտեցին ցեղասպանական քաղաքականութեան ծաւալներն ու բնոյթը։