Միջազգային իրավունքի մեջ մինչև այսօր արդիական հիմնարար փաստաթուղթ

Կարին, 17 դեկտեմբերի 2025 թ.

Քսանմեկ տարի առաջ՝ 2004 թ. դեկտեմբերի 17-ին, Արևմտյան Հայաստանի Ազգային խորհուրդը (ԱՀԱԽ) ընդունեց պատմական Պաշտոնական հայտարարություն։ Այդ փաստաթղթով հստակ և հանդիսավոր կերպով հաստատվեց Արևմտյան Հայաստանի հայերի անժամանցելի իրավական և քաղաքական իրավունքների գոյությունը՝ որպես բնիկ ժողովուրդ, որը զոհ է դարձել հայերի դեմ իրականացված ցեղասպանությանը (1894–1923 թթ.)։

Թեև այս փաստաթուղթը լայն հանրությանը քիչ է հայտնի, այն լիովին հիմնված է միջազգային հանրային իրավունքի, ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքի և Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո ձևավորված միջազգային արդարադատության սկզբունքների վրա։

Իրավունքի վրա հիմնված փաստաթուղթ, ոչ թե քաղաքական պահանջ

Տարածված սխալ մեկնաբանությունների հակառակ՝ 2004 թ. դեկտեմբերի 17-ի հայտարարությունը ոչ թե խորհրդանշական կամ պայքարական քայլ է, այլ իրավական փաստաթուղթ՝ հիմնված հստակ իրավական հիմքերի վրա, այդ թվում՝

• 1917–1920 թվականներին հայկական պետության միջազգային ճանաչումը,
  
• Սևրի պայմանագիրը և ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Ուիլսոնի 1920 թ. նոյեմբերի 22-ի միջազգայնորեն պարտադիր արբիտրաժային վճիռը, որը երբեք չի չեղարկվել,
  
• Օսմանյան կայսրության ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքի ճանաչումը,
  
• միջազգային իրավունքի հիմնարար սկզբունքը, ըստ որի՝ միջազգային հանցագործությունից առաջացած որևէ վիճակ չի կարող օրինական իրավական հետևանքներ ունենալ
  (ex injuria jus non oritur)։
  

Այսպիսով, հայտարարությունը հաստատում է, որ Արևմտյան Հայաստանի հայերի տարածքային, քաղաքական և հավաքական իրավունքները երբեք չեն վերացել՝ անկախ բռնազավթումից, հարկադիր տեղահանությունից և ցեղասպանության հետևանքով առաջացած ցրվածությունից։

Իրավական պատասխան՝ պատմական ջնջման դեմ

2004 թվականին ԱՀԱԽ-ը արձանագրեց մի կարևոր փաստ․ հայերի դեմ իրականացված ցեղասպանությունից հետո միջազգային իրավական ամբողջական կարգավորման բացակայությունը հանգեցրել է նրան, որ բնիկ ժողովրդի իրավունքները աստիճանաբար մղվել են հետին պլան՝ ուժով ստեղծված փաստացի իրավիճակների օգտին։

Այդ պատճառով Պաշտոնական հայտարարության նպատակն էր Արևմտյան Հայաստանի հարցը վերադարձնել միջազգային իրավական դաշտ՝ ընդգծելով, որ ոչ ժամանակը, ոչ բռնազավթումը, և ոչ էլ աշխարհաքաղաքական հաշվարկները չեն կարող վերացնել միջազգային պարտադիր իրավունքի (jus cogens) կողմից պաշտպանված իրավունքները։

Արդիական նշանակություն՝ ժամանակակից զարգացումների լույսի ներքո

Ընդունումից 21 տարի անց հայտարարությունը շարունակում է մնալ խիստ արդիական։ Արցախի (Լեռնային Ղարաբաղի) վերջին իրադարձությունները՝ հայ բնակչության հարկադիր տեղահանությունն ու ինքնորոշման իրավունքի մերժումը, ցավալիորեն հաստատում են այն վտանգների մասին նախազգուշացումները, որոնք ԱՀԱԽ-ը բարձրաձայնել էր դեռևս 2004 թվականին։

Հայտարարության մեջ ամրագրված սկզբունքները՝ անօրինական իրավիճակների չճանաչումը, բնիկ ժողովուրդների իրավունքների պաշտպանությունը և միջազգային հանցագործությունների անժամանցելի բնույթը, այսօր գտնվում են Միջազգային արդարադատության դատարանի դատական պրակտիկայի կենտրոնում՝ մասնավորապես Նամիբիայի, Չագոսի և Պաղեստինի գործերում։

Ապագային ուղղված փաստաթուղթ

21-րդ տարեդարձի առիթով Արևմտյան Հայաստանի Ազգային խորհրդի Պաշտոնական հայտարարությունը ներկայանում է ոչ թե որպես անցյալի փաստաթուղթ, այլ որպես ապագային ուղղված կարևոր հենարանային տեքստ՝ թե՛ Արևմտյան Հայաստանի հայերի, թե՛ իրենց հիմնարար իրավունքների համար պայքարող բոլոր ժողովուրդների համար։

Այն հիշեցնում է միջազգային իրավունքի կարևոր ճշմարտությունը․
ժողովուրդների դեմ իրականացված հանցագործությունները իրավունք չեն ստեղծում, և ուշացած արդարությունը երբեք չի դառնում չեղարկված արդարություն։

http://www.western-armenia.eu/stat.gov.wa/arm/2004/HaydararutyunHAKH-17.12.2004.pdf