Բնիկ հայերու ցեղասպանութենէն աւելի քան մէկ դար անց (1894–1923), կրկին կը բարձրաձայնուի Գերմանական Կայսրութեան խաղցած դերի հարցը։ Եթէ Թուրքիան կը շարունակէ ժխտել ցեղասպանութեան վարկածը, ապա Գերմանիան 2015 թուականին գործնական քայլ մը կատարեց․ նախագահ Յոախիմ Գաուքը բացայայտ կերպով յայտարարեց իր երկրի մեղսակցութիւնը Օսմանեան Կայսրութեան մէջ հայերու դէմ կատարուած յանցագործութիւններուն։

Նախագահի բացայայտ ճանաչում

2015 թուականի Ապրիլ 23-ին Պեռլինի Մայր Տաճարին մէջ կազմակերպուած համահաւաքարարական արարողութեան ընթացքին Յոախիմ Գաուքը յայտարարեց․
«Մենք պէտք է ընդունինք մեր սեփական անփութութիւնը՝ ինչպէս նաեւ համատեղ պատասխանատուութիւն, մեղսակցութիւն կրենք հայերու ցեղասպանութեան մէջ»։

Այս խօսքերը, որոնք հնչեցին Գերմանիոյ Դաշնային Հանրապետութեան անունով, դարձան պատմական շրջադարձ․ առաջին անգամ գերմանացի պետնախարարը ընդունեց Կայսրութեան բարոյական եւ քաղաքական պատասխանատուութիւնը 20-րդ դարու ամենամեծ յանցագործութիւններէն մէկուն մէջ։

Քիչ անց Բունդեսթակը եւս հաստատեց այս ճանաչումը պատմական բանաձեւով՝ նշելով Գերմանական Կայսրութեան «համատեղ մեղքը», որ միացեալ էր Թրքական կառավարութեան՝ Առաջին Աշխարհամարտի ընթացքին։

Գաղտնի դիւանագիտական փաստաթուղթերուն մէջ փաստուած մեղսակցութիւնը

Գերմանիոյ Արտաքին Գործոց Նախարարութեան «Politisches Archiv»-ի փաստաթուղթերը, որոնք ուսումնասիրած է պատմաբան Վոլֆկանգ Գուստը, կը բացայայտեն, որ գերմանացի դիւանագէտները մանրամասն գիտէին ընթացող ջարդերուն մասին։

1915 թուականի Յուլիսին Կոստանդնուպոլսոյ մէջ ծառայող դեսպան Հանս Ֆրեյհեր ֆոն Վանգենհայմը գրած է․
«Տեղափոխութիւններու պայմանները ցոյց կու տան, որ Օսմանեան կառավարութեան նպատակը հայկական ազգը ոչնչացնելն է կայսրութեան մէջ»։

Անոր յաջորդ Պաուլ Կրաֆ Վոլֆ Մետթեռնիխը 1915-ի Դեկտեմբերին ըսած է․
«Այն, ինչ որ անոնք կը կատարեն այնտեղ, մեր գործն է՝ մեր սպաները, մեր հրացանները, մեր փողերը։ Եթէ մեր օգնութիւնը չըլլար, Օսմանեան Կայսրութիւնը ետ պիտի մնար»։

Այս փաստաթուղթերը կը փաստեն ոչ միայն յանցագործութիւններու գիտակցումը, այլ նաեւ՝ անոնց կանխարգիլման բացակայութիւնը։ Գերմանական զօրքերը շարունակեցին տրամադրել ռազմական, տրամաբանական եւ դիւանագիտական աջակցութիւն Եղեռն իրականացնող Երիտասարդ թուրքերու կառավարութեան։

Գերմանացի սպաներու անմիջական մասնակցութիւնը

Լիման ֆոն Սանդերսի եւ ֆոն տէր Գոլցի նման գերմանացի սպաներ ականատես եղած են զանգուածային տեղահանութիւններուն, երբեմն՝ նոյն Հայաստանի ճանապարհներուն վրայ։ Ոմանք, ըստ ժամանակաշրջանի վկայութիւններու, աչք փակեցին կամ արդարացուցին «միջոցառումները» ռազմական անհրաժեշտութիւններով։

Պետական մեղսակցութեան նախադէպ

Գերմանացիները չկազմակերպեցին ջարդերը, բայց զանոնք դարձուցին հնարաւոր՝

• 1880-ականներէն սկսեալ արդիականացնելով Օսմանեան բանակը,
  
• տրամադրելով զէնքեր եւ աջակցութիւն,
  
• եւ պահպանելով դիւանագիտական լռութիւն՝ Իսթանպուլի հետ ռազմավարական դաշինքը պահելու նպատակով։
  

Պատմական արդարացում եւ փոխհատուցման պահանջներ

2015 թուականի բարոյական ճանաչումը պաշտօնական փոխհատուցման գործընթաց չառաջացուց, բայց այսօր ձայներ կան, մանաւանդ Արեւմտեան Հայաստանի Հանրապետութեան կողմէ, պահանջելով, որ Գերմանիան լիովին ստանձնէ իր պատասխանատուութիւնը։ Անոնք կը յիշեցնեն Իսրայէլին (1952) եւ Նամիբիային (2021) վճարուած փոխհատուցումները՝ իբր օրինակներ։

Պատմական եւ դիւանագիտական քննարկման վերաբացման անհրաժեշտութիւն

Գերմանիոյ ներկայ խորհրդարանը արդէն 2016-ին ճանչցած է հայերու ցեղասպանութիւնը, սակայն բանաձեւը բացայայտ կերպով չէ նշած գերմանական մեղսակցութիւնը։ Օրէնսդիրները կը կոչեն նորէն բանալ քննարկումը՝ ընդգծելով, որ գերմանական մասնակցութեան անտեսումը պատմական եւ բարոյական տեսակէտէ անընդունելի է։

Խորհրդանշական եւ իրաւական լուծումներ

Արեւմտեան Հայաստանի ներկայացուցիչները կը նշեն՝

• Ցեղասպանութիւնը կանխարգիլելու պարտականութիւն (1948-ի Կոնվենցիա),
  
• Մարդոց ինքնութիւնը վերականգնելու իրաւունք (ՄԱԿ-ի 2007-ի Հռչակագիր),
  
• Կործանուած մշակութային ժառանգութեան վերադարձ (ՅՈՒՆԵՍՔՕ-ի կոնվենցիաներ 1954–2003)։
  

Անոնք կը վստահեցնեն, որ պաշտօնական ճանաչումը, ուղեկցուած կրթական եւ յուշարար ծրագիրով, պիտի ըլլար առաջին քայլը արդարութեան վերականգնումին ուղղութեամբ։

Եւրոպական յիշողութիւն, որ դեռ չէ աւարտուած 

Գերմանիան, մինչ այժմ ճանչցուած իբր Շոահի յիշողութեան մոտել, իր վերաբերմունքով հայերու ցեղասպանութեան հանդէպ տակաւին բաց խնդիր ունի։ Յոախիմ Գաուքի 2015-ի խօսքերը կը յիշեցնեն, որ պատմական ճշմարտութիւնը կը վերաբերի ոչ միայն սեփական յանցանքներուն, այլեւ այն յանցանքներուն, որոնց կատարման մէջ նպաստած ենք։

«Գերմանիան համարձակութիւն ունեցաւ դիմակայելու Աուշվիցին․ հիմա ժամանակն է դիմակայելու Հալէպին, Տէյր–Զօրին եւ հայերու արտագաղթի ճանապարհներուն», – կը նշէ Պեռլինի պատմաբաններէն մէկը։

Մէկ դար անց, պատմութիւնը կրկին կը զարնէ Պեռլինի դուռը։
«Գերմանիոյ կատարածը նացիզմի զոհերու եւ գաղութացուած ժողովուրդներու համար պէտք է օրինակ ըլլայ հայ ժողովուրդի հանդէպ», – յայտարարած է Արեւմտեան Հայաստանի Հանրապետութեան պատուիրակութիւնը, Հոկտեմբեր 2025-ին։