Paris- Batı Ermenistan Cumhuriyeti, UNESCO’dan “Antep İşi” adıyla tescilli nakış sanatının İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsili Listesi’ne dahil edilmesinin gözden geçirilmesini ve açıklığa kavuşturulmasını resmen talep etti.
Bu adım, söz konusu tekstil el sanatının yalnızca Türkiye’nin kültürel mirası olarak sunulması nedeniyle tarihsel olarak kusurlu ve hukuki açıdan sorunlu kabul edilen bir değerlendirmeye meydan okumayı amaçlıyor.
Kültürel Tartışmanın Merkezinde Geleneksel Nakış
2025 yılında UNESCO listesine alınan “Antep İşi, Antep İplik Nakışı” tekniği, Türk somut olmayan kültürel mirasının bir unsuru olarak sunulmaktadır. Ancak Batı Ermenistan Cumhuriyeti’ne göre, bu nakış tarihsel olarak, tarihi Batı Ermenistan’da bulunan ve günümüzde Gaziantep olarak bilinen Ayntap şehrindeki Ermeni topluluklarıyla ilişkilidir.
Etnografik çalışmalar, misyoner arşivleri, akademik yayınlar ve müze koleksiyonları, bu iplik nakışı biçiminin, modern Türk devletinin kurulmasından çok önce, özellikle ev içi, dini ortamlarda ve aile çeyizlerinin hazırlanmasında Ermeni kadınları tarafından yaygın olarak kullanıldığını göstermektedir.
Tarihsel şiddet nedeniyle aktarımın kesintiye uğraması
UNESCO’ya yapılan başvuruda, bu nakışın yerel aktarımının ortadan kalkmasının kültürel bir terk ediliş değil, 1894 ile 1923 yılları arasında gerçekleşen Ermeni Soykırımı bağlamında Ermeni topluluklarının yok edilmesi ve zorla yerinden edilmesinin bir sonucu olduğu vurgulanmaktadır.
Başvuruya eşlik eden hukuki muhtıra, somut olmayan kültürel mirasın onu taşıyan topluluklardan ayrılamayacağını ve bu toplulukların zorla ortadan kaybolmasından fiilen fayda sağlayan bir devlete ait olarak adlandırılamayacağını belirtmektedir.
Uluslararası Hukuka Dayalı Argüman
Başvuru, aşağıdakiler de dahil olmak üzere bir dizi uluslararası hukuk belgesine dayanmaktadır:
2003 UNESCO Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi, kültürel miras sahibi toplulukların açıkça tanımlanmasını gerektirmektedir,
2007 BM Yerli Halkların Haklarına İlişkin Bildirgesi, yerli halkların somut olmayan kültürel miraslarını koruma ve kontrol etme haklarını tanımaktadır,
Uluslararası suçlardan kâr elde etmeyi yasaklayan uluslararası hukukun genel ilkeleri.
Başvuruya, Batı Ermenistan’daki Ermeni halkını uluslararası hukukun operasyonel anlamında yerli halk olarak tanımlayan ve bir topluluğun zorla ortadan kaybolmasının kültürel haklarını ortadan kaldırmadığını vurgulayan yerli halkların haklarına ilişkin özel bir yasal ek eklenmiştir.
Batı Ermenistan Cumhuriyeti ne talep ediyor?
UNESCO’ya sunulan başvuruda şunlar talep ediliyor: “Antep İşi”nin tescilinin gözden geçirilmesi,
Ayntap’ın tarihi Ermeni topluluklarının kökenini ve katkısını açıkça belirten resmi raporun düzeltilmesi,
veya alternatif olarak, UNESCO’nun ortak veya tarihsel olarak karmaşık kültürel unsurlar için halihazırda kullandığı bir uygulama olan, ortak tescil veya çoklu kökenlerin tanınması prosedürünün başlatılması.
Daha Geniş Bir Kültürel Adalet Sorunu
Ayntap nakışının özel durumunun ötesinde, bu girişim daha geniş bir sorunu gündeme getiriyor: Soykırım veya zorla yerinden edilme mağduru olan halkların somut olmayan kültürel mirasını korumada ve kültürel yok oluşu önlemede uluslararası kuruluşların rolü.
UNESCO’ya sunulan memorandumda, “Bu, nakışın çağdaş kullanımına meydan okumakla ilgili değil, Ermeni kültürel mirasının herhangi bir tarihsel bağlam olmaksızın yalnızca Türk olarak sunulması fikrini reddetmekle ilgili” olduğu vurgulanıyor.
Kuruluş henüz bu başvuruya kamuoyuna açık bir yanıt vermedi. Prosedürlerine göre, 2003 Sözleşmesi sekreterliğinin önümüzdeki aylarda başvurunun alındığını teyit etmesi ve sonraki adımlara karar vermesi bekleniyor.