Փարիզ — Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետությունը պաշտոնապես դիմել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին՝ պահանջելով վերանայել և ճշգրտել մարդկության ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ներկայացուցչական ցանկում «Antep İşi» անվամբ գրանցված ասեղնագործության ներառումը։ Այս քայլը նպատակ ունի վիճարկել այն գնահատականը, որը համարվում է պատմականորեն թերի և իրավականորեն խնդրահարույց, քանի որ տվյալ տեքստիլային վարպետությունը ներկայացվում է որպես բացառապես Թուրքիայի մշակութային ժառանգություն։

Ժառանգական ասեղնագործություն՝ մշակութային վեճի կիզակետում

2025 թվականին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցանկում գրանցված «Antep İşi, Գազիանթեփի քաշված թելով ասեղնագործություն» տեխնիկան ներկայացվում է որպես թուրքական ոչ նյութական մշակութային ժառանգության տարր։ Սակայն, ըստ Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության, այս ասեղնագործությունը պատմականորեն կապված է Այնթապի հայկական համայնքների հետ՝ քաղաք, որը գտնվում է պատմական Արևմտյան Հայաստանում և ներկայումս հայտնի է որպես Գազիանթեփ։

Էթնոգրաֆիական ուսումնասիրությունները, միսիոներական արխիվները, ակադեմիական հրապարակումները և թանգարանային հավաքածուները վկայում են, որ քաշված թելով ասեղնագործության այս ձևը լայնորեն կիրառվել է հայ կանանց կողմից՝ հատկապես կենցաղային, կրոնական միջավայրերում և ընտանեկան օժիտների պատրաստման ժամանակ՝ դեռևս շատ ավելի վաղ, քան ժամանակակից թուրքական պետության ստեղծումը։

Փոխանցման ընդհատում՝ պատմական բռնության հետևանքով

ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին ուղղված դիմումում ընդգծվում է, որ այս ասեղնագործության տեղական փոխանցման վերացումը չի եղել մշակութային հրաժարում, այլ հետևանք է հայկական համայնքների ոչնչացման և բռնագաղթի՝ Հայոց ցեղասպանության շրջանակում, որը իրականացվել է 1894–1923 թվականներին։

Դիմումին կից ներկայացված իրավական հուշագրում նշվում է, որ ոչ նյութական մշակութային ժառանգությունը չի կարող առանձնացվել այն կրող համայնքներից և չի կարող բացառապես վերագրվել մի պետության, որը փաստացիորեն շահել է այդ համայնքների հարկադրական անհետացումից։

Միջազգային իրավունքի վրա հիմնված փաստարկում

Դիմումը հիմնված է մի շարք միջազգային իրավական փաստաթղթերի վրա, այդ թվում՝

• ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի 2003 թվականի «Ոչ նյութական մշակութային ժառանգության պահպանման մասին» կոնվենցիայի, որը պահանջում է ժառանգության կրող համայնքների հստակ նույնականացում,
  
• ՄԱԿ-ի 2007 թվականի «Բնիկ ժողովուրդների իրավունքների մասին հռչակագրի», որը ճանաչում է բնիկ ժողովուրդների իրավունքը պաշտպանելու և վերահսկելու իրենց ոչ նյութական մշակութային ժառանգությունը,
  
• միջազգային իրավունքի ընդհանուր սկզբունքների, որոնք արգելում են միջազգային հանցագործության հետևանքներից օգուտ քաղելը։
  

Դիմումին կցվել է հատուկ իրավական հավելված՝ նվիրված բնիկ ժողովուրդների իրավունքներին, որտեղ Արևմտյան Հայաստանի հայ ժողովուրդը բնութագրվում է որպես բնիկ ժողովուրդ՝ միջազգային իրավունքի գործառնական իմաստով, և ընդգծվում է, որ համայնքի հարկադրական վերացումը չի վերացնում նրա մշակութային իրավունքները։

Ի՞նչ է պահանջում Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետությունը

ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին ներկայացված դիմումով պահանջվում է․

• վերանայել «Antep İşi»-ի գրանցումը,
  
• ուղղել պաշտոնական տեղեկագրությունը՝ հստակորեն նշելով Այնթապի պատմական հայկական համայնքների ծագումն ու ներդրումը,
  
• կամ, հակառակ դեպքում, նախաձեռնել համատեղ գրանցման կամ բազմաբնույթ ծագման ճանաչման ընթացակարգ, ինչը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից արդեն կիրառված պրակտիկա է համատեղ կամ պատմականորեն բարդ մշակութային տարրերի համար։
  

Մշակութային արդարության ավելի լայն խնդիր

Այնթապի ասեղնագործության կոնկրետ դեպքից զատ, այս նախաձեռնությունը բարձրացնում է ավելի լայն հարց՝ ցեղասպանության կամ հարկադրական տեղահանության զոհ դարձած ժողովուրդների ոչ նյութական մշակութային ժառանգության պաշտպանության և մշակութային ջնջման կանխարգելման գործում միջազգային կազմակերպությունների դերի մասին։

«Խոսքը տվյալ ասեղնագործության ժամանակակից կիրառությունը վիճարկելու մասին չէ, այլ այն մերժելու, որ հայկական մշակութային ժառանգությունը ներկայացվի որպես բացառապես թուրքական՝ առանց որևէ պատմական համատեքստի», — ընդգծվում է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին փոխանցված հուշագրում։

Կազմակերպությունը դեռևս հրապարակային արձագանք չի տվել այս դիմումին։ Իր ընթացակարգերի համաձայն՝ 2003 թվականի կոնվենցիայի քարտուղարությունը առաջիկա ամիսներին պետք է հաստատի դիմումի ստացումը և որոշի գործի հետագա ընթացքը։