Փարիզ — Արեւմտեան Հայաստանի Հանրապետութիւնը պաշտօնապէս դիմած է ՅՈՒՆԵՍՔՕ-ին՝ պահանջելով վերանայիլ եւ ճշգրտել մարդկութեան ոչ նիւթական մշակութային ժառանգութեան ներկայացուցչական ցանկին մէջ «Antep İşi» անունով գրանցուած ասեղնագործութեան ներառումը։ Այս քայլը կը նպատակադրէ վիճարկել այն գնահատականը, որ կը նկատուի պատմականօրէն թերի եւ իրաւականօրէն խնդրայարոյց, քանի որ նշեալ տեքստիլային վարպետութիւնը ներկայացուած է որպէս բացառապէս Թուրքիոյ մշակութային ժառանգութիւն։
Ժառանգական ասեղնագործութիւն՝ մշակութային վէճի կիզակէտին մէջ
2025 թուականին ՅՈՒՆԵՍՔՕ-ի ցանկին մէջ գրանցուած «Antep İşi, Կազիանթեփի քաշուած թելով ասեղնագործութիւն» արհեստը ներկայացուած է որպէս թրքական ոչ նիւթական մշակութային ժառանգութեան տարր։ Սակայն Արեւմտեան Հայաստանի Հանրապետութեան համաձայն՝ այս ասեղնագործութիւնը պատմականօրէն սերտօրէն կապուած է Այնթապի հայկական համայնքներուն հետ՝ քաղաք մը, որ կը գտնուէր պատմական Արեւմտեան Հայաստանի տարածքին մէջ եւ ներկայիս ծանօթ է Կազիանթեփ անունով։
Էթնոգրաֆիական ուսումնասիրութիւնները, միսիոնարական արխիւները, ակադեմական հրատարակութիւնները եւ թանգարանային հաւաքածոները կը վկայեն, թէ քաշուած թելով ասեղնագործութեան այս ձեւը լայնօրէն գործածուած է հայ կիներու կողմէ՝ յատկապէս կենցաղային եւ կրօնական միջավայրերու մէջ, ինչպէս նաեւ ընտանեկան օժիտներու պատրաստման ընթացքին՝ շատ աւելի առաջ, քան ժամանակակից թրքական պետութեան կազմաւորումը։
Փոխանցման ընդհատում՝ պատմական բռնութեան հետեւանքով
ՅՈՒՆԵՍՔՕ-ին ուղղուած դիմումին մէջ կը շեշտուի, որ այս ասեղնագործութեան տեղական փոխանցման ընդհատումը մշակութային հրաժարում չէր, այլ հետեւանք՝ Հայերու ցեղասպանութեան շրջագիծին մէջ (1894–1923) իրականացուած հայկական համայնքներու ոչնչացման եւ բռնագաղթի։
Դիմումին կցուած իրաւական յուշագրին մէջ կը նշուի, թէ ոչ նիւթական մշակութային ժառանգութիւնը չի կրնար տարանջատուիլ իր կրող համայնքներէն եւ չի կրնար բացառապէս վերագրուիլ այն պետութեան, որ փաստացիօրէն օգտուած է այդ համայնքներու հարկադրական անհետացումէն։
Միջազգային իրաւունքի վրայ հիմնուած փաստարկում
Դիմումը կը հիմնուի շարք մը միջազգային իրաւական փաստաթուղթերու վրայ, ներառեալ՝
- ՅՈՒՆԵՍՔՕ-ի 2003 թուականի «Ոչ նիւթական մշակութային ժառանգութեան պահպանման մասին» կոնվենցիան, որ կը պահանջէ ժառանգութեան կրող համայնքներու յստակ նոյնականացում,
- ՄԱԿ-ի 2007 թուականի «Բնիկ ժողովուրդներու իրաւունքներու մասին հռչակագիրը», որ կը ճանչնայ բնիկ ժողովուրդներու իրաւունքը պաշտպանելու եւ վերահսկելու իրենց ոչ նիւթական մշակութային ժառանգութիւնը,
- միջազգային իրաւունքի ընդհանուր սկզբունքները, որոնք կ’արգիլեն միջազգային յանցագործութեան հետեւանքներէն օգուտ քաղելը։
Դիմումին կցուած է նաեւ առանձնայատուկ իրաւական յաւելուած մը՝ նուիրուած բնիկ ժողովուրդներու իրաւունքներուն, ուր Արեւմտեան Հայաստանի հայ ժողովուրդը կը բնութագրուի որպէս բնիկ ժողովուրդ՝ միջազգային իրաւունքի գործառնական իմաստով, եւ կը շեշտուի, որ համայնքի հարկադրական վերացումը չի վերացներ անոր մշակութային իրաւունքները։
Ի՞նչ կը պահանջէ Արեւմտեան Հայաստանի Հանրապետութիւնը
ՅՈՒՆԵՍՔՕ-ին ներկայացուած դիմումով կը պահանջուի․
- վերանայիլ «Antep İşi»-ի գրանցումը,
- ճշգրտել պաշտօնական տեղեկագրութիւնը՝ յստակ նշելով Այնթապի պատմական հայկական համայնքներու ծագումն ու ներդրումը,
- կամ, հակառակ պարագային, ձեռնարկել համատեղ գրանցման կամ բազմաբնոյթ ծագման ճանաչման ընթացակարգ, որ ՅՈՒՆԵՍՔՕ-ի կողմէ արդէն կիրառուած գործելակերպ մըն է պատմականօրէն բարդ կամ բազմահամայնքային մշակութային տարրերու պարագային։
Մշակութային արդարութեան աւելի լայն խնդիր
Այնթապի ասեղնագործութեան յատուկ դէպքէն անդին, այս նախաձեռնութիւնը կը բարձրացնէ աւելի ընդարձակ հարց մը՝ ցեղասպանութեան կամ հարկադրական տեղահանութեան զոհ դարձած ժողովուրդներու ոչ նիւթական մշակութային ժառանգութեան պաշտպանութեան եւ մշակութային ջնջման կանխարգելման մէջ միջազգային կազմակերպութիւններու դերին վերաբերեալ։
«Խօսքը տուեալ ասեղնագործութեան ժամանակակից գործածութիւնը վիճարկելու մասին չէ, այլ մերժելու այն, որ հայկական մշակութային ժառանգութիւնը ներկայացուի որպէս բացառապէս թրքական՝ առանց պատմական որեւէ համատեքստի», — կը նշուի ՅՈՒՆԵՍՔՕ-ին փոխանցուած յուշագիրին մէջ։
ՅՈՒՆԵՍՔՕ-ն տակաւին հրապարակային արձագանգ չէ տուած դիմումին։ Իր ընթացակարգերուն համաձայն՝ 2003 թուականի կոնվենցիայի քարտուղարութիւնը առաջիկայ ամիսներուն պիտի հաստատէ դիմումի ստացումը եւ որոշէ գործի յետագայ ընթացքը։