Madde 3: Çatışma ve Çatışma Sonrası Durumlarda Yerli Halkların Haklarına İlişkin Çalışma ve Görüş
Yerli halkların korunmasına ilişkin uluslararası tartışmaya katkı olarak 31 Ocak 2026 tarihinde Sekreterliğe iletilen bu memorandum, Batı Ermenistan ve Artsakh’taki yerli Ermeni halklarının durumunu, insan hakları, uluslararası insancıl hukuk, yerli halkların haklarının korunması ve uluslararası suçların önlenmesi alanlarındaki uygulanabilir uluslararası hukuk ışığında incelemektedir.
Analiz, özellikle nüfusun zorla yerinden edilmesi, kültürel ve dini mirasa tecavüz, mülkiyetin tahrip edilmesi, kültürel hakların kullanımına getirilen kısıtlamalar ve yerinden edilmiş kişilerin geri dönüşünü engelleyen durumlar olmak üzere, uluslararası hukukun olası ihlallerine ilişkin başlıca iddiaları özetlemektedir. Bu durumları, önleme, koruma, soruşturma, tazminat ve tekrarlanmama güvencesi sağlama konusundaki uluslararası yükümlülükler perspektifinden incelemektedir.
Bu çalışma, uluslararası hukukun başlıca belgelerine, özellikle de Birleşmiş Milletler Şartı’na, 1948 Soykırım Suçunun Önlenmesi ve Cezalandırılması Sözleşmesi’ne, 1949 Cenevre Sözleşmeleri ve Ek Protokollerine, 1954 Silahlı Çatışma Durumunda Kültürel Varlıkların Korunmasına İlişkin Lahey Sözleşmesi’ne, Her Türlü Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılmasına İlişkin Uluslararası Sözleşme’ye ve Birleşmiş Milletler Yerli Halkların Haklarına Dair Bildirgesi’ne (UNDRIP) dayanmaktadır.
Bu belge ayrıca, Ermeni sorununun analizi için önemli kabul edilen bir dizi tarihi ve hukuki referans sunmaktadır; özellikle 7 Temmuz 1919 tarihli İstanbul Askeri Mahkemesi kararı, 10 Ağustos 1920 tarihli Sevr Antlaşması hükümleri, Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Woodrow Wilson’ın 22 Kasım 1920 tarihli tahkim kararı ve Raphael Lemkin’in çalışmalarından etkilenen soykırım suçuna ilişkin uluslararası hukuk doktrininin gelişimi.
Çalışma ayrıca, soykırımı önleme yükümlülükleri, kültürel mirasın korunması, yerinden edilmiş kişilerin geri dönüş hakkı ve devam eden temel hak ihlalleri konularında Uluslararası Adalet Divanı, Uluslararası Ceza Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin ilgili içtihatlarına da değinmektedir.
Son olarak, çalışma, mevcut uluslararası mekanizmaların, özellikle Birleşmiş Milletler özel prosedürlerine, ilgili antlaşma organlarına, kültürel mirasın korunmasına yönelik mekanizmalara ve gerekli yargı yetkisi koşullarının mevcut olduğu durumlarda ilgili uluslararası yargı organlarına başvurma gibi bir dizi fırsat sunduğunu vurgulamaktadır. İddia edilen ihlallerin bağımsız olarak belgelendirilmesinin güçlendirilmesini, delillerin korunmasını, kültürel mirasın korunmasının sağlanmasını, yerinden edilmiş kişilerin gönüllü, güvenli ve onurlu bir şekilde geri dönüşünün desteklenmesini ve uluslararası hukuk ilkelerine ve Birleşmiş Milletler Şartı’na dayalı diyaloğun sürdürülmesini önermektedir.
Bu çalışma, Birleşmiş Milletler’in barış, güvenlik, insan onuru ve uluslararası hukuka saygı alanındaki hedefleri doğrultusunda, yerli halkların korunması, ağır insan hakları ihlallerinin önlenmesi, kültürel mirasın korunması ve uluslararası adalet mekanizmalarının güçlendirilmesi konularındaki uluslararası tartışmalara bir katkı olarak sunulmaktadır.
Armenag Aprahamian
Batı Ermenistan Ulusal Konseyi Başkanı
Batı Ermenistan Ermenileri Meclisi