Կետ 3․ Ուսումնասիրություն և կարծիք բնիկ ժողովուրդների իրավունքների վերաբերյալ հակամարտության և հետհակամարտային իրավիճակներում
Սույն հուշագիրը, որը որպես ներդրում բնիկ ժողովուրդների պաշտպանության վերաբերյալ միջազգային քննարկումներին 2026 թվականի հունվարի 31-ին փոխանցվել է քարտուղարությանը, ուսումնասիրում է Արևմտյան Հայաստանի և Արցախի բնիկ հայ ժողովուրդների վիճակը՝ մարդու իրավունքների, միջազգային մարդասիրական իրավունքի, բնիկ ժողովուրդների իրավունքների պաշտպանության և միջազգային հանցագործությունների կանխարգելման ոլորտներում կիրառելի միջազգային իրավունքի լույսի ներքո։
Վերլուծությունն ամփոփում է միջազգային իրավունքի հնարավոր խախտումների հիմնական պնդումները, մասնավորապես՝ բնակչության հարկադիր տեղահանությունները, մշակութային և կրոնական ժառանգության նկատմամբ ոտնձգությունները, գույքի ոչնչացումը, մշակութային իրավունքների իրականացման սահմանափակումները, ինչպես նաև տեղահանված անձանց վերադարձին խոչընդոտող հանգամանքները։ Այն ուսումնասիրում է այդ իրավիճակները կանխարգելման, պաշտպանության, հետաքննության, հատուցման և չկրկնվելու երաշխիքների ապահովման վերաբերյալ միջազգային պարտավորությունների տեսանկյունից։
Ուսումնասիրությունը հիմնված է միջազգային իրավունքի հիմնական փաստաթղթերի վրա, մասնավորապես՝ Միավորված ազգերի կազմակերպության կանոնադրության, Ցեղասպանության հանցագործությունը կանխարգելելու և պատժելու մասին 1948 թվականի կոնվենցիայի, 1949 թվականի Ժնևյան կոնվենցիաների և դրանց լրացուցիչ արձանագրությունների, Զինված հակամարտության դեպքում մշակութային արժեքների պաշտպանության մասին 1954 թվականի Հաագայի կոնվենցիայի, Ռասայական խտրականության բոլոր ձևերի վերացման մասին միջազգային կոնվենցիայի, ինչպես նաև Բնիկ ժողովուրդների իրավունքների մասին Միավորված ազգերի կազմակերպության հռչակագրի (UNDRIP) վրա։
Փաստաթուղթը ներկայացնում է նաև մի շարք պատմական և իրավական հղումներ, որոնք համարվում են կարևոր հայկական հարցի վերլուծության համար, մասնավորապես՝ 1919 թվականի հուլիսի 7-ի Կոստանդնուպոլսի ռազմական դատարանի վճիռը, 1920 թվականի օգոստոսի 10-ի Սևրի պայմանագրի դրույթները, 1920 թվականի նոյեմբերի 22-ին Միացյալ Նահանգների նախագահ Վուդրո Վիլսոնի կայացրած իրավարար վճիռը, ինչպես նաև ցեղասպանության հանցագործության վերաբերյալ միջազգային իրավական դոկտրինի զարգացումը՝ Ռաֆայել Լեմկինի աշխատությունների ազդեցությամբ։
Ուսումնասիրությունն անդրադառնում է նաև Արդարադատության միջազգային դատարանի, Միջազգային քրեական դատարանի և Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի համապատասխան դատական պրակտիկային՝ ցեղասպանության կանխարգելման պարտավորությունների, մշակութային ժառանգության պաշտպանության, տեղահանված անձանց վերադարձի իրավունքի և հիմնարար իրավունքների շարունակական խախտումների վերաբերյալ։
Վերջապես, ուսումնասիրությունն ընդգծում է, որ գործող միջազգային մեխանիզմներն առաջարկում են մի շարք հնարավորություններ, մասնավորապես՝ դիմելու Միավորված ազգերի կազմակերպության հատուկ ընթացակարգերին, համապատասխան պայմանագրային մարմիններին, մշակութային ժառանգության պաշտպանության մեխանիզմներին և, երբ առկա են իրավասության անհրաժեշտ պայմանները, նաև համապատասխան միջազգային դատական ատյաններին։ Այն առաջարկում է ամրապնդել ենթադրյալ խախտումների անկախ փաստաթղթավորումը, պահպանել ապացույցները, ապահովել մշակութային ժառանգության պաշտպանությունը, աջակցել տեղահանված անձանց կամավոր, անվտանգ և արժանապատիվ վերադարձին, ինչպես նաև շարունակել միջազգային իրավունքի և Միավորված ազգերի կազմակերպության կանոնադրության սկզբունքների վրա հիմնված երկխոսությունը։
Սույն ուսումնասիրությունը ներկայացվում է որպես ներդրում բնիկ ժողովուրդների պաշտպանության, մարդու իրավունքների ծանր խախտումների կանխարգելման, մշակութային ժառանգության պահպանության և միջազգային արդարադատության մեխանիզմների ամրապնդման վերաբերյալ միջազգային քննարկումներին՝ համաձայն խաղաղության, անվտանգության, մարդկային արժանապատվության և միջազգային իրավունքի նկատմամբ հարգանքի բնագավառում Միավորված ազգերի կազմակերպության նպատակների։
Արմենակ Աբրահամեան
Արևմտյան Հայաստանի Ազգային խորհրդի նախագահ