Ապրիլը այս հողերուն ամէնէն ծանր հայելիներէն մէկն է․ անոնք, որոնք քաջութիւնը չունին նայելու անցեալին, կը շարունակեն իրենց կեանքը՝ խուսափելով անոր հետ առերեսուելէ։ 111 տարի առաջ Օսմանեան կայսրութեան ամբողջ տարածքին վրայ հայ, ասորի, քաղդէացի, նեստորական եւ Պոնտոսի յոյն ժողովուրդները ենթարկուեցան համակարգուած ցեղասպանութեան։ Սպանութիւններ, աքսորներ եւ թալաններ կը գործադրուէին միաժամանակ՝ Վանէն մինչեւ Կարին, Բաղէշէն մինչեւ Տիգրանակերտ, Կոստանդնուպոլիսէն մինչեւ Ատանա, Սեբաստիայէն մինչեւ Կեսարիա եւ Մարաշէն մինչեւ Ուրֆա։

Մօտ երկու միլիոն հայեր եւ տասնեակ հազարաւոր ասորիներ ու յոյներ զոհ գացին այդ բռնութիւններուն։ Կանայք բռնի կերպով կ’ենթարկուէին ստրկացման, երեխաները՝ սպանութիւններու, իսկ ամբողջ գիւղեր ու քաղաքներ կը դատարկուէին իրենց բնակչութենէն՝ ետին ձգելով աւերուած մշակութային եւ տնտեսական ժառանգութիւն։

Յօդուածին մէջ կը շեշտուի, որ այս ողբերգութիւնը պատահականութիւն չէր․ ան իրականացուած էր կազմակերպուած պետական քաղաքականութեան ծիրին մէջ՝ տարբեր ուժերու եւ զինուած խմբաւորումներու մասնակցութեամբ։ Յանցագործութիւնը արդարացուած էր գաղափարական եւ կրօնական մեկնաբանութիւններով, մինչդեռ մարդկային խիղճը, կարեկցանքն ու արդարութիւնը մղուած էին երկրորդ շարք։

Սակայն ամէնէն ծանր պատասխանատուութիւնը միայն գործադրողներուն վրայ չէ․ ան կը վերաբերի նաեւ անոնց, որոնք լռած են, վախցած կամ շահի համար դարձած են անուղղակի մասնակիցներ։ Ըստ յօդուածին՝ լռութիւնը ոչ միայն չի բուժեր վէրքը, այլ աւելի կը խորացնէ զայն եւ կը ստեղծէ կրկնութեան նոր վտանգներ։

Այսօր ալ անցեալի այս իրադարձութիւնները յաճախ կը շարունակեն ժխտուիլ կամ անտեսուիլ, ինչ որ, ըստ հեղինակին, վտանգաւոր հետեւանքներ կրնայ ունենալ ներկային եւ ապագային համար։ Ժխտումը չի վերացներ ճշմարտութիւնը, այլ կը խեղաթիւրէ զայն եւ կը վնասէ հասարակական գիտակցութիւնը։

Յօդուածը կը շեշտէ, որ դիմագրաւումը չի նշանակեր վրէժ, այլ՝ ճշմարտութեան ընդունում, արդարութեան վերականգնում եւ մարդկային արժանապատուութեան պաշտպանութիւն։ Անցեալը չընդունիլը կը խոչընդոտէ նոր սերունդներուն փոխանցելու իրական պատմական յիշողութիւնն ու մարդկային արժէքները։

Վերջապէս կը շեշտուի պարզ, բայց կարեւոր հարց մը․ որքանո՞վ պատրաստ ենք մենք դիմագրաւելու այս ճշմարտութիւնը եւ պաշտպանելու յիշողութեան ու խղճի վերջին ամրոցը, որպէսզի պատմութիւնը չկրկնուի։