Մէկ դար անց՝ Անգորայի համաձայնագրի ստուերը դեռ կախուած է ֆրանսահայ յիշողութեան վրայ
Հեղինակ՝ Արմենակ Աբրահամեան
Ֆրանսական պաշտպանութեան խոստումը
1919-ին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի աւարտին, Օսմանեան ցեղասպանութենէն փրկուած հայերը կրկին սկսան հաւատալ ազգային վերածնունդի յոյսին։ Ֆրանսայի մանդատի ներքոյ գտնուող Կիլիկիան՝ Հայկական Բարձրավանդակին հարաւային գօտիներէն մէկը եւ միջնադարեան հայկական թագաւորութեան օրրաններէն, ազատագրուեցաւ ֆրանսական զօրքերու եւ մասնաւորապէս Արեւելեան Լէգեոնի միջոցով։
Եռագոյն դրօշները ծածանուեցան Ատանայի, Մարաշի եւ Այնթապի մէջ։ Ֆրանսացի զինուորական իշխանութիւնները կը վստահեցնէին կիլիկիահայերուն, թէ անոնք ապահով են եւ պիտի ունենան իրենց տուները, դպրոցները ու եկեղեցիները վերականգնելու կարելիութիւնը։
1920-ի Օգոստոս 4-ին՝ ֆրանսական իշխանութիւններու ներկայութեամբ, Կիլիկիան հռչակեց իր անկախութիւնը։ Այդ օրերուն հազարաւոր հայ փախստականներ վերադարձան Սուրիայէն եւ Լիբանանէն՝ հաւատալով Ֆրանսայի խոստումին՝ իբրեւ յաղթական ու ժողովուրդներու իրաւունքներու երաշխաւոր պետութեան։
Դիւանագիտական շրջադարձը
Սակայն միջազգային քաղաքական իրավիճակը կտրուկ փոխուեցաւ։ Մուսթաֆա Քեմալի գլխաւորութեամբ Անգարայի մէջ ձեւաւորուեցաւ թրքական ազգայնական շարժում։ Միաժամանակ՝ 1918-ի Յունիս 4-ին թուրքերուն եւ Դաշնակցական Ազգային Խորհուրդին միջեւ ստորագրուած էր Պաթումի պայմանագիրը, իսկ 1920-ի Դեկտեմբեր 2-ին՝ Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը, որով Արեւելեան Հայաստանը դէ ֆակտօ կտրուեցաւ Արեւմտեանէն։
Ֆրանսան, բախուելով նիւթական ծանր բեռի եւ իր զօրքերու ներկայութիւնը պահպանելու դժուարութիւններուն, ընտրեց նոր ուղղութիւն։
1921-ի Հոկտեմբեր 20-ին Ֆրանսան ստորագրեց Անգորայի համաձայնագիրը՝ ինքնահռչակ ու ապօրինի քեմալական վարչակարգին հետ։
«Տարածաշրջանի կայունութեան» եւ «զօրքերու անվտանգութեան» պատրուակով Ֆրանսան պարտաւորուեցաւ դուրս բերել իր բանակը Կիլիկիայէն՝ գործնականօրէն ճանչնալով թրքական վերահսկողութիւնը այն տարածքին վրայ, ուր տակաւին կը բնակէին տասնեակ հազարաւոր հայեր։
Այս կերպ անտեսուեցան Լոնտոնի եւ Սան Ռեմոյի խորհրդաժողովներուն որոշումները, ինչպէս նաեւ Սեւրի պայմանագիրը (1920) եւ ԱՄՆ նախագահ Ուտրօ Ուիլսընի արբիտրաժային վճիռը, որոնք կը նախատեսէին անկախ Հայաստան՝ Ֆրանսայի եւ դաշնակիցներու հովանաւորութեամբ։
Անգորայի համաձայնագիրը դարձաւ Ֆրանսայի խոստումնախախտման խորհրդանիշ՝ «դիւանագիտական իրատեսութեան» անունով։
Սպանութիւնները, արտագաղթը եւ մոռցուած ողբերգութիւնը
Ֆրանսական զօրքերու հեռանալէն անմիջապէս ետք քեմալականները վերատիրացան Կիլիկիոյ տարածքին։
Մարաշի, Այնթապի եւ Ատանայի մէջ նորէն սկսան կոտորածներ։ Հայկական գիւղերը այրեցան, բնակչութիւնը կամ սպաննուեցաւ, կամ բռնութեամբ իսլամացուեցաւ, կամ ալ ստիպուած փախաւ դէպի Սուրիա եւ Լիբանան։
Կիլիկիան՝ որ այսույետ թրքականացաւ, ամբողջովին զրկուեցաւ իր բազմադարեան հայկական ներկայութենէն։
Գործադրուեցաւ «հողերու դիմաց ցեղասպանութիւն» քաղաքականութիւնը՝ նոյն ձեւով, ինչպէս 2023-ի Սեպտեմբերին կրկնուեցաւ Արցախի հայերուն դէմ։
1921-ի արտագաղթը վերջակէտ դրաւ Կիլիկեան Հայաստանի գոյութեան՝ այն երկրորդ հայրենիքին, որ դիմակայած էր 1894-ի, 1909-ի եւ 1915–1921 թուականներու կոտորածները։
Հայկական յիշողութեան մէջ այս հրաժարումը համարժէք է դաւաճանութեան՝ այնքան մեծ էր հակադրութիւնը Ֆրանսայի այն մարդասիրական եւ պաշտպանական կերպարին հետ, որուն հայերը հաւատացած էին։
Յիշողութեան բացը ֆրանսական գիտակցութեան մէջ
Ֆրանսիայի մէջ այս պատմական իրադարձութիւնը մինչեւ այսօր գրեթէ անծանօթ է։ Ազգային յիշողութիւնը նախընտրած է պահպանել Ֆրանսայի՝ հայերուն պաշտպանի կերպարը՝ 1915-ի ոճրագոյն տարիներուն կամ ցեղասպանութեան ճանաչման ջանքերուն մէջ։ Սակայն լքուած Կիլիկիան կը մնայ ֆրանսական գաղութատիրական եւ դիւանագիտական պատմութեան մոռացուած էջերէն մէկը։
Այս իրադարձութիւնը խորապէս կը բարձրացնէ բարոյական պատասխանատուութեան հարցը՝ երբ պետութիւն մը, խոստանալով պաշտպանութիւն, լքած է այն ժողովուրդը, որուն նկատմամբ ունեցած էր հովանաւորութեան պարտաւորութիւն։ Այդ դէպքը նախադէպ մըն է, որ կը նախորդէ անգամ ՄԱԿ-ի «պաշտպանելու պատասխանատուութեան» սկզբունքին։
Դէպի պատմական ճանաչում եւ փոխհատուցում
Այսօր՝ դար մը անց, 2025 թուականի Հոկտեմբեր 20-ին, Արեւմտեան Հայաստանի Հանրապետութիւնը, յիշելով այս դառն իրադարձութեան 104-րդ տարեդարձը, կը կոչէ Ֆրանսային վերադառնալ այս նիւթին՝ նոր լրջութեամբ, ոչ թէ վրէժխնդրութեան, այլ ճշմարտութեան եւ արդարութեան ոգով։
Առաջարկուած են փոխհատուցման խորհրդանշական եւ նիւթական ձեւեր՝ գոյքի վերադարձ, յուշամատեաններու եւ յիշատակի ծրագիրներու հիմնաւորում, ինչպէս նաեւ պաշտօնական ճանաչում։ Այս քայլերը կրնան դառնալ պատմական հաշտութեան հիմք՝ հիմնուած պատասխանատուութեան գիտակցման եւ ազնուութեան վրայ։
Կիլիկիայի լքման ճանաչումը պիտի նշանակէ Ֆրանսայի հաւատարմութիւնը իր հռչակած համընդհանուր արժէքներուն եւ պիտի վերականգնէ բարոյական արդարութիւնը՝ այն ժողովուրդի հանդէպ, որ իր յոյսն ու ապաւէնը դրած էր Ֆրանսայի վրայ։
Անգորայի համաձայնագիրը պարզապէս մոռացութեան մատնուած դիւանագիտական փաստ չէ։ Այն հայելին է՝ պետութեան շահերուն եւ սկզբունքներուն հաւատարմութեան միջեւ հակադրութեան:
Մէկ դար անց, երբ Ֆրանսան դարձեալ կը խորհի իր գաղութային անցեալի եւ միջազգային պատասխանատուութեան մասին, Կիլիկիան կը մնայ խղճի կոչ՝ ժողովուրդի մը, որուն դաւաճանեցին, եւ խոստումի մը, որ երբեք չկատարուեցաւ։